Khí hậu của một nơi được quyết định chủ yếu bởi lượng nhiệt nhận từ Mặt Trời theo vĩ độ, rồi bị điều chỉnh bởi vị trí gần hay xa biển, độ cao, hướng sườn núi, hoàn lưu khí quyển và dòng biển; từ đó trên Trái Đất hình thành bảy đới khí hậu đối xứng qua xích đạo, mỗi đới lại chia thành nhiều kiểu khí hậu.
Bài này dành cho học sinh muốn hiểu vì sao có các đới khí hậu thay vì học thuộc tên. Bạn sẽ đi qua quy luật phân bố nhiệt độ, quy luật phân bố lượng mưa, rồi ghép chúng lại thành bức tranh các đới. Cuối bài là cách dùng AI để luyện câu hỏi "vì sao nơi này mưa nhiều, nơi kia khô hạn", loại câu hỏi hay gặp trong đề và cũng là chỗ dễ viết thiếu ý. Thời tiết hằng ngày và biến đổi khí hậu không nằm trong phạm vi bài.
Nhiệt độ không khí phân bố theo vĩ độ
Nguồn nhiệt chính của không khí ở tầng đối lưu không phải là tia nắng trực tiếp mà là nhiệt từ bề mặt đất, nước được Mặt Trời đốt nóng rồi toả ra. Lượng nhiệt mặt đất nhận được phụ thuộc trước hết vào góc chiếu của tia sáng. Ở vĩ độ thấp, Mặt Trời lên cao, tia sáng chiếu gần thẳng góc, năng lượng tập trung trên diện tích nhỏ; càng lên vĩ độ cao, tia sáng càng xiên, năng lượng trải ra diện tích lớn hơn và phải đi qua lớp khí quyển dày hơn.
Kết quả là nhiệt độ trung bình năm nhìn chung giảm dần từ vùng nhiệt đới về hai cực. Có một điểm học sinh hay bỏ qua: nhiệt độ trung bình năm cao nhất thường không nằm đúng ở xích đạo mà ở khu vực quanh chí tuyến, nhất là trên lục địa, vì xích đạo nhiều mây và mưa, bớt nắng. Đây là câu hỏi vận dụng hay gặp.
Ngược với nhiệt độ trung bình, biên độ nhiệt năm, tức chênh lệch giữa tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất, tăng dần theo vĩ độ. Ở xích đạo, tháng nào cũng gần như nhau; ở vĩ độ cao, mùa hạ và mùa đông khác nhau rất xa. Bạn nên nhớ cặp đối lập này: nhiệt độ trung bình giảm, biên độ tăng khi đi về phía cực.
Ba nhân tố khác làm nhiệt độ lệch khỏi quy luật vĩ độ
Lục địa và đại dương. Nước nóng lên chậm và nguội đi chậm hơn đất. Vì vậy vùng gần biển có biên độ nhiệt nhỏ, mùa hạ mát và mùa đông ấm hơn; sâu trong lục địa biên độ nhiệt lớn. Hai nơi cùng vĩ độ, một ven biển, một giữa lục địa, có thể có mùa đông khác nhau rất xa.
Độ cao địa hình. Trong tầng đối lưu, nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6 độ C mỗi khi lên cao 100 m. Đây là lý do các vùng núi cao ở miền nhiệt đới vẫn có khí hậu mát, có nơi có tuyết trên đỉnh dù ở gần xích đạo.
Hướng sườn và độ dốc. Sườn núi hướng về phía Mặt Trời nhận nhiều nhiệt hơn sườn khuất nắng. Ở bán cầu Bắc ngoài vùng nội chí tuyến, sườn hướng nam thường ấm hơn sườn hướng bắc. Sườn dốc hay thoải cũng thay đổi góc chiếu của tia sáng.
Dòng biển. Bờ biển có dòng biển nóng chảy qua thường ấm và ẩm hơn; có dòng biển lạnh thì mát và khô hơn. Phần dòng biển được nói kỹ ở bài về biển và đại dương.
Ghép lại. Khi giải thích nhiệt độ của một nơi cụ thể, câu trả lời đủ ý thường nêu vĩ độ trước, rồi một hoặc hai nhân tố điều chỉnh. Thiếu vĩ độ là thiếu ý gốc.
Những nhân tố làm nơi này mưa nhiều, nơi kia mưa ít
Lượng mưa phức tạp hơn nhiệt độ vì nó cần đủ hai điều kiện: có hơi nước và có cơ chế đẩy không khí lên cao để hơi nước ngưng tụ. Mỗi nhân tố dưới đây tác động vào một trong hai điều kiện đó.
| Nhân tố | Thường mưa nhiều khi | Thường mưa ít khi |
|---|---|---|
| Khí áp | Nằm trong khu áp thấp, không khí bốc lên | Nằm trong khu áp cao, không khí giáng xuống, khó ngưng tụ |
| Frông | Có frông đi qua, hai khối khí khác tính chất gặp nhau, khối khí nóng bị đẩy lên | Ít có frông hoạt động |
| Gió | Có gió từ biển thổi vào như gió mùa mùa hạ, gió Tây ôn đới | Chịu ảnh hưởng của Tín phong khô hoặc gió từ lục địa thổi ra |
| Dòng biển | Ven bờ có dòng biển nóng, không khí ẩm | Ven bờ có dòng biển lạnh, hơi nước khó bốc lên, dễ hình thành hoang mạc ven biển |
| Địa hình | Sườn đón gió ẩm, không khí bị đẩy lên cao | Sườn khuất gió, vùng thung lũng kín bị núi bao quanh |
Nhìn tổng thể, lượng mưa phân bố không đều theo vĩ độ: nhiều nhất ở vùng xích đạo, khá ít ở hai khu vực quanh chí tuyến, nơi có nhiều hoang mạc lớn, mưa nhiều ở vùng ôn đới, và rất ít ở hai cực. Hoang mạc lớn ở châu Phi, Tây Á, Ô-xtrây-li-a nằm quanh chí tuyến không phải ngẫu nhiên; chúng nằm dưới đai áp cao cận chí tuyến.
Hai bờ của một lục địa: cùng vĩ độ mà khí hậu khác hẳn
Cách tốt nhất để thấy các nhân tố khí hậu phối hợp với nhau là so sánh bờ tây và bờ đông của cùng một lục địa ở cùng vĩ độ. Ở vùng ôn đới, bờ tây lục địa đón gió Tây từ đại dương thổi vào, lại thường có dòng biển nóng chảy qua, nên mùa đông tương đối ấm, mưa đều quanh năm. Bờ đông cùng vĩ độ chịu ảnh hưởng của gió từ lục địa thổi ra vào mùa đông, nên mùa đông lạnh hơn nhiều, biên độ nhiệt lớn hơn.
Ở vùng quanh chí tuyến, bức tranh đảo ngược. Bờ tây nhiều lục địa có dòng biển lạnh chảy sát bờ, lớp không khí sát mặt nước bị làm lạnh, khó bốc lên, nên hình thành những hoang mạc ven biển rất khô. Bờ đông cùng vĩ độ lại đón gió ẩm từ đại dương, có dòng biển nóng, nên ẩm và mưa nhiều hơn hẳn. Một bên là cát và đá, một bên là rừng, dù hai nơi cùng nhận lượng bức xạ Mặt Trời gần như nhau.
Bạn có thể dùng AI để luyện kiểu so sánh này bằng câu lệnh: "Cho em tên hai vùng ở bờ tây và bờ đông của cùng một lục địa, cùng vĩ độ. Chưa nói khí hậu. Em sẽ dự đoán nơi nào ẩm hơn, nơi nào có mùa đông lạnh hơn và giải thích, rồi anh chị nhận xét." Khi AI nêu tên vùng, hãy mở Atlat tìm đúng vị trí trước khi trả lời, vừa luyện đọc bản đồ vừa kiểm được AI có nêu đúng chỗ không. Nếu thấy tên vùng không khớp với vị trí trên Atlat, đó là lúc dừng lại hỏi lại.
Bảy đới khí hậu và đặc điểm chính
Ghép phân bố nhiệt và mưa với hoàn lưu khí quyển, sách giáo khoa Việt Nam chia mỗi bán cầu thành bảy đới khí hậu tính từ xích đạo, trong đó đới xích đạo nằm chung ở giữa. Mô tả dưới đây là ở mức khái quát.
- Đới khí hậu xích đạo: nóng ẩm quanh năm, mưa nhiều, biên độ nhiệt năm nhỏ.
- Đới khí hậu cận xích đạo: nóng quanh năm, có một mùa mưa và một mùa khô rõ rệt, chịu ảnh hưởng gió mùa ở nhiều nơi.
- Đới khí hậu nhiệt đới: nóng, có kiểu nhiệt đới lục địa khô hạn với các hoang mạc lớn và kiểu nhiệt đới gió mùa ẩm ở ven bờ phía đông một số lục địa.
- Đới khí hậu cận nhiệt: mùa hạ nóng, mùa đông ấm hoặc mát; có kiểu địa trung hải với mùa hạ khô, mùa đông mưa, kiểu cận nhiệt gió mùa và kiểu cận nhiệt lục địa.
- Đới khí hậu ôn đới: bốn mùa rõ; kiểu ôn đới hải dương ở bờ tây lục địa ẩm, mùa đông không quá lạnh; kiểu ôn đới lục địa sâu trong lục địa có mùa đông rất lạnh.
- Đới khí hậu cận cực: mùa hạ ngắn và mát, mùa đông dài và lạnh.
- Đới khí hậu cực: lạnh quanh năm, lượng mưa rất ít, phần lớn ở dạng tuyết.
Ranh giới các đới không chạy thẳng theo vĩ tuyến vì bị lục địa, đại dương, núi và dòng biển uốn cong. Đó là lý do bản đồ đới khí hậu trong Atlat có những đường ranh giới lượn khúc. Khi đọc, bạn thử tìm một chỗ ranh giới bị đẩy lệch và tự giải thích bằng các nhân tố ở hai mục trên.
Dùng AI luyện câu hỏi "vì sao" về khí hậu
Câu hỏi giải thích khí hậu thường mất điểm vì viết thiếu nhân tố. AI giúp bạn luyện thói quen đi đủ các bước, với điều kiện bạn tự viết.
- Chọn một vùng cụ thể, ví dụ một hoang mạc ven biển ở bờ tây một lục địa, hoặc một vùng ôn đới hải dương.
- Tự viết một đoạn giải thích vì sao nơi đó có khí hậu như vậy, đi theo thứ tự vĩ độ, khí áp, gió, dòng biển, địa hình.
- Gửi cho AI với câu lệnh: "Em giải thích khí hậu của vùng dưới đây theo chương trình Địa lý 10. Liệt kê những nhân tố em đã nêu đúng, nhân tố em bỏ sót, câu nào sai kiến thức. Không viết lại đoạn văn."
- Bổ sung ý thiếu bằng lời của mình.
- Hỏi thêm: "Đặt cho em một câu hỏi so sánh khí hậu hai nơi cùng vĩ độ nhưng khác nhau rõ rệt." Trả lời rồi lại nhờ chỉ chỗ thiếu.
- Kiểm mọi con số nhiệt độ, lượng mưa AI đưa ra với Atlat hoặc nguồn khí tượng chính thức; nếu không kiểm được, không đưa con số đó vào bài.
Chatbot hay nêu lượng mưa trung bình năm hay nhiệt độ trung bình của một thành phố với giọng rất chắc chắn, nhưng con số có thể lấy từ những thời kỳ đo khác nhau hoặc nhầm thành phố. Đề bài thường cung cấp sẵn bảng số liệu; bạn dùng số của đề, không dùng số của AI. Còn khi đề có biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa, phần đọc và nhận xét biểu đồ được hướng dẫn riêng ở danh mục kỹ năng biểu đồ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiệt độ giảm dần từ xích đạo về cực?
Vì góc chiếu của tia sáng Mặt Trời nhỏ dần theo vĩ độ. Ở vĩ độ cao, tia sáng chiếu xiên, năng lượng trải trên diện tích lớn và phải đi qua lớp khí quyển dày hơn, nên mặt đất nhận ít nhiệt hơn và không khí lạnh hơn.
Có phải xích đạo là nơi nóng nhất Trái Đất?
Không hẳn. Nhiệt độ trung bình năm cao nhất thường ở khu vực quanh chí tuyến, nhất là trên lục địa, vì xích đạo nhiều mây và mưa nên bớt nắng. Các nơi nóng kỷ lục thường nằm ở hoang mạc trong vùng chí tuyến, không phải ở xích đạo.
Vì sao vùng ven biển ít chênh lệch nhiệt độ hơn vùng sâu trong lục địa?
Nước nóng lên chậm và nguội đi chậm hơn đất, nên biển điều hoà nhiệt độ cho vùng ven bờ. Mùa hạ ven biển mát hơn, mùa đông ấm hơn, biên độ nhiệt nhỏ. Sâu trong lục địa không có biển điều hoà nên biên độ nhiệt lớn.
Vì sao các hoang mạc lớn thường nằm quanh chí tuyến?
Khu vực quanh chí tuyến nằm dưới đai áp cao cận chí tuyến, không khí giáng xuống nên khó ngưng tụ thành mưa. Thêm vào đó là ảnh hưởng của Tín phong khô và ở một số bờ tây lục địa có dòng biển lạnh, làm lượng mưa càng ít.
Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu?
Theo sách giáo khoa Việt Nam, mỗi bán cầu có bảy đới khí hậu tính từ xích đạo về cực: xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới, cận nhiệt, ôn đới, cận cực và cực. Mỗi đới lại chia thành nhiều kiểu khí hậu tuỳ vị trí lục địa và đại dương.
AI đưa lượng mưa trung bình của một thành phố, có dùng vào bài được không?
Không nên dùng nếu chưa kiểm. Con số có thể lấy từ thời kỳ đo khác hoặc nhầm địa điểm. Bài tập thường cho sẵn bảng số liệu, hãy dùng số đó. Nếu cần số thật, tra Atlat hoặc nguồn khí tượng chính thức.