Đặc khu là loại đơn vị hành chính cấp xã đặt ở một số vùng hải đảo, trực thuộc tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương, áp dụng từ ngày 1/7/2025. Khi cấp huyện không còn, các huyện đảo cũ cần một hình thức tổ chức phù hợp với đặc thù biển đảo, và đặc khu là lời giải. Sau sắp xếp, cả nước có 13 đặc khu, trong đó có đặc khu Hoàng Sa thuộc Thành phố Đà Nẵng và đặc khu Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Với người học địa lý, đặc khu là cánh cửa để nhìn lại toàn bộ hệ thống đảo của Việt Nam: đảo gần bờ, đảo xa bờ, quần đảo, vai trò kinh tế và chủ quyền. Bài này đưa danh sách theo tỉnh, phân biệt đặc khu với huyện đảo cũ và với khái niệm "đặc khu kinh tế" từng được bàn trước đây, rồi gợi ý cách học bằng bản đồ.
Danh sách 13 đặc khu theo tỉnh thành
Bảng xếp theo vị trí từ Bắc vào Nam. Cột cuối nêu ngắn gọn đơn vị trước đó, để bạn nối với kiến thức cũ. Danh sách theo các nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025; khi dùng chính thức, đối chiếu văn bản gốc.
| Đặc khu | Thuộc tỉnh thành | Trước đó là |
|---|---|---|
| Vân Đồn | Quảng Ninh | Huyện Vân Đồn |
| Cô Tô | Quảng Ninh | Huyện đảo Cô Tô |
| Cát Hải | Thành phố Hải Phòng | Huyện Cát Hải |
| Bạch Long Vĩ | Thành phố Hải Phòng | Huyện đảo Bạch Long Vĩ |
| Cồn Cỏ | Quảng Trị | Huyện đảo Cồn Cỏ |
| Hoàng Sa | Thành phố Đà Nẵng | Huyện đảo Hoàng Sa |
| Lý Sơn | Quảng Ngãi | Huyện đảo Lý Sơn |
| Trường Sa | Khánh Hoà | Huyện đảo Trường Sa |
| Phú Quý | Lâm Đồng | Huyện đảo Phú Quý (thuộc Bình Thuận cũ) |
| Côn Đảo | Thành phố Hồ Chí Minh | Huyện Côn Đảo (thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu cũ) |
| Phú Quốc | An Giang | Thành phố Phú Quốc (thuộc Kiên Giang cũ) |
| Kiên Hải | An Giang | Huyện đảo Kiên Hải (thuộc Kiên Giang cũ) |
| Thổ Châu | An Giang | Một phần của Phú Quốc cũ, quần đảo Thổ Chu |
Để ý: vì ghép tỉnh, một số đặc khu "chuyển nhà". Phú Quý trước thuộc Bình Thuận nay thuộc Lâm Đồng; Côn Đảo trước thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh; ba đặc khu của Kiên Giang cũ nay thuộc An Giang. Lâm Đồng, vốn là tỉnh cao nguyên không giáp biển, nay vừa có bờ biển vừa có một đặc khu hải đảo. Tỉnh An Giang mới có nhiều đặc khu nhất, ba đơn vị.
Đặc khu khác huyện đảo cũ thế nào
Trước tháng 7/2025, các đảo lớn có người ở thường được tổ chức thành huyện đảo, tức đơn vị cấp huyện, bên dưới có các xã, thị trấn. Khi cả nước bỏ cấp huyện, nếu chỉ chia huyện đảo thành các xã thông thường thì vùng đảo sẽ mất một đầu mối điều hành chung, trong khi đặc thù của đảo là cách xa đất liền, thời tiết chi phối việc đi lại, và có nhiệm vụ gắn với bảo vệ chủ quyền biển.
Đặc khu giữ được tính "một đầu mối" đó: mỗi đặc khu là một đơn vị hành chính duy nhất cho cả vùng đảo, trực thuộc thẳng tỉnh. Về cấp bậc, nó tương đương cấp xã; về phạm vi, nhiều đặc khu rộng hơn hẳn một xã thông thường. Theo cách hiểu phổ biến, tổ chức bộ máy của đặc khu có những điểm riêng phù hợp với vùng hải đảo; chi tiết nằm trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các văn bản hướng dẫn.
Khi học, bạn có thể tóm như sau: huyện đảo là đơn vị cấp huyện, có xã bên dưới; đặc khu là đơn vị cấp xã, không có cấp nào bên dưới, trực thuộc tỉnh. Hai khái niệm thuộc hai mô hình khác nhau, không nên dùng lẫn trong bài viết về thời điểm sau 1/7/2025.
Đặc khu hành chính và "đặc khu kinh tế": đừng nhầm
Từ "đặc khu" từng xuất hiện nhiều trên báo chí vào khoảng năm 2018, khi Quốc hội xem xét dự án luật về đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt ở ba nơi là Vân Đồn, Bắc Vân Phong và Phú Quốc. Dự án luật đó không được thông qua tại thời điểm ấy. Vì vậy, nhiều người nghe "đặc khu Vân Đồn" hay "đặc khu Phú Quốc" năm 2025 lại liên tưởng đến mô hình kinh tế đặc biệt.
Đặc khu năm 2025 là khái niệm khác: nó là một loại đơn vị hành chính cấp xã ở vùng hải đảo, gắn với việc tổ chức chính quyền hai cấp. Tên gọi giống nhau nhưng nội dung và căn cứ pháp lý khác nhau. Danh sách 13 đặc khu gồm cả những đảo nhỏ, ít dân như Bạch Long Vĩ, Cồn Cỏ — rõ ràng không phải những "đặc khu kinh tế" theo nghĩa cũ.
Trong bài làm, nếu cần nói về chính sách kinh tế đặc thù của một đảo, bạn viết rõ đó là chính sách kinh tế, không gộp với khái niệm đặc khu hành chính. Phân biệt khái niệm theo đúng văn bản là kỹ năng cơ bản khi viết về địa lý hành chính.
Hoàng Sa và Trường Sa trong hệ thống đặc khu
Hoàng Sa thuộc Thành phố Đà Nẵng. Quần đảo Hoàng Sa trên Biển Đông là lãnh thổ thuộc chủ quyền Việt Nam. Trước đây là huyện đảo Hoàng Sa của Đà Nẵng; từ 1/7/2025 là đặc khu Hoàng Sa của Thành phố Đà Nẵng mở rộng.
Trường Sa thuộc tỉnh Khánh Hoà. Quần đảo Trường Sa trên Biển Đông thuộc chủ quyền Việt Nam. Trước đây là huyện đảo Trường Sa của Khánh Hoà; từ 1/7/2025 là đặc khu Trường Sa của tỉnh Khánh Hoà mới, gồm Khánh Hoà và Ninh Thuận cũ.
Ghi đúng trên bản đồ. Khi vẽ bản đồ Việt Nam trong bài tập, dù là bản đồ phác thảo, bạn luôn thể hiện hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, ghi đúng tên vùng biển là Biển Đông. Bản đồ thiếu hai quần đảo là bản đồ sai, không phụ thuộc vào việc đề bài có hỏi tới biển đảo hay không.
Kiểm cả bản đồ do AI vẽ. Công cụ AI tạo ảnh hoặc bản đồ có thể vẽ thiếu đảo, đặt sai vị trí, hoặc dùng tên biển không đúng. Không bao giờ dùng bản đồ do AI tạo ra trong bài làm khi chưa kiểm kỹ, và tốt nhất là dùng bản đồ từ nguồn chính thức.
Đặc khu cho thấy bản đồ biển của các tỉnh đã đổi
Một hệ quả thú vị của việc ghép tỉnh là nhiều tỉnh trước đây không giáp biển nay đã có bờ biển. Lâm Đồng, vốn là tỉnh cao nguyên, nhận Bình Thuận nên có bờ biển dài và đặc khu Phú Quý. Gia Lai nhận Bình Định, Đắk Lắk nhận Phú Yên, Quảng Ngãi nhận Kon Tum: cả ba tỉnh mới đều trải từ biên giới phía tây ra tới biển. Ngược lại, một số tỉnh mới như Đồng Nai hay Tây Ninh vẫn không có đặc khu nào.
Điều này làm thay đổi cách bạn mô tả tài nguyên của từng tỉnh. Trước kia, khi học về Gia Lai, bạn nghĩ tới đất đỏ ba dan, cà phê, cao su, rừng; bây giờ phải thêm cảng biển, nghề cá, du lịch biển. Câu hỏi "tỉnh nào có kinh tế biển" cần được trả lời lại theo bản đồ mới.
Bài tập gợi ý: lấy bản đồ phác thảo 34 tỉnh, tô màu những tỉnh giáp biển, đánh dấu những tỉnh có đặc khu, rồi tự đếm. So với bản đồ 63 tỉnh, bạn sẽ thấy tỉ lệ tỉnh giáp biển thay đổi ra sao. Tự đếm trên bản đồ chính thức đáng tin hơn chép một con số từ nguồn không rõ.
Học hệ thống đảo qua 13 đặc khu
Danh sách đặc khu là bộ khung rất gọn để ôn toàn bộ phần địa lý biển đảo. Bạn có thể đi theo các bước sau.
- Vẽ đường bờ biển Việt Nam trên giấy, đánh dấu 13 đặc khu từ Bắc vào Nam. Phân biệt bằng ký hiệu: đảo gần bờ và đảo, quần đảo xa bờ.
- Với mỗi đặc khu, ghi một đặc điểm tự nhiên nổi bật: đảo đá vôi, đảo núi lửa cổ, đảo san hô, đảo có rừng nguyên sinh. Chỉ ghi điều bạn đã kiểm trong sách hoặc Atlat.
- Ghi một hoạt động kinh tế chính: đánh bắt hải sản, du lịch, dịch vụ hậu cần nghề cá, cảng.
- Hỏi AI để mở rộng, ví dụ: "Đảo Lý Sơn được hình thành như thế nào về mặt địa chất? Nêu rõ điều gì đã được nghiên cứu xác nhận, điều gì chưa chắc." Đối chiếu với tài liệu.
- Tự viết một đoạn tổng hợp: hệ thống đặc khu cho thấy gì về sự phân bố đảo có dân cư của Việt Nam.
Bài tập này giúp bạn nối kiến thức hành chính mới với kiến thức địa lý tự nhiên và kinh tế biển đã học, thay vì học đặc khu như một danh sách tên rời.
Vì sao đảo quan trọng trong địa lý Việt Nam
Hệ thống đảo và quần đảo có ý nghĩa nhiều mặt. Về tự nhiên, đảo là nơi nghiên cứu các hệ sinh thái biển, san hô, rừng trên đảo, và dấu vết địa chất. Về kinh tế, đảo là căn cứ cho nghề cá xa bờ, là điểm du lịch biển, là nơi đặt cơ sở hậu cần, và nhiều đảo có vị trí thuận lợi cho giao thông hàng hải.
Về chủ quyền, các đảo là cơ sở để xác định các vùng biển theo luật biển quốc tế. Đây là phần kiến thức quan trọng trong chương trình địa lý biển đảo, và bạn nên học theo đúng tài liệu chính thức, không dựa vào nội dung trôi nổi trên mạng.
Việc tổ chức đặc khu cho thấy vùng hải đảo được nhìn nhận như một loại lãnh thổ có đặc thù riêng, cần cách quản lý riêng. Khi học đặc khu, hãy nghĩ tới đời sống thật của người dân đảo: đi lại phụ thuộc thời tiết, nước ngọt và điện là bài toán thường trực, con em đi học xa nhà. Những yếu tố ấy giúp bài làm địa lý của bạn có chiều sâu hơn một danh sách tên.
Câu hỏi thường gặp
Đặc khu có ngang cấp với tỉnh không?
Không. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã, trực thuộc tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương, ngang cấp với xã và phường. Nó có những đặc thù về tổ chức phù hợp với vùng hải đảo, nhưng về cấp bậc không phải đơn vị cấp tỉnh.
Phú Quốc bây giờ là thành phố hay đặc khu?
Từ 1/7/2025, Phú Quốc là đặc khu thuộc tỉnh An Giang mới. Thành phố Phú Quốc trước đây là đơn vị cấp huyện của Kiên Giang, nên không còn khi cấp huyện bị bỏ. Phần quần đảo Thổ Chu được tổ chức thành đặc khu Thổ Châu riêng.
Có phải đảo nào có người ở cũng là đặc khu không?
Không. Chỉ 13 vùng hải đảo được tổ chức thành đặc khu. Nhiều đảo khác có người ở được tổ chức thành xã thông thường hoặc thuộc một xã, phường trên đất liền. Muốn biết một đảo cụ thể thuộc đơn vị nào, bạn tra nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh đó.
Học sinh có cần thuộc cả 13 đặc khu không?
Mức độ tuỳ chương trình và hướng dẫn của thầy cô. Tối thiểu nên nhớ đặc khu là gì, Hoàng Sa thuộc Đà Nẵng, Trường Sa thuộc Khánh Hoà, và biết vài đặc khu quen thuộc như Phú Quốc, Côn Đảo, Lý Sơn. Phần còn lại học qua bản đồ sẽ nhanh hơn học thuộc.
Có thể dùng AI vẽ bản đồ các đặc khu không?
Không nên dùng bản đồ do AI tạo cho bài làm hay tài liệu học tập, vì AI hay vẽ sai vị trí đảo, thiếu quần đảo, hoặc dùng tên không đúng. Hãy dùng bản đồ từ nguồn chính thức, còn AI chỉ dùng để giải thích, đặt câu hỏi ôn tập.
Tỉnh nào có nhiều đặc khu nhất?
Theo danh sách sau sắp xếp năm 2025, An Giang mới có ba đặc khu là Phú Quốc, Kiên Hải và Thổ Châu, đều từ Kiên Giang cũ. Quảng Ninh và Thành phố Hải Phòng mỗi nơi có hai đặc khu.